• Tính hiện thực trong văn học là gì?

Xét trên nghĩa rộng, tính hiện thực là thuộc tính của văn học trong mối liên hệ với hiện thực, khẳng định sự phụ thuộc của văn học vào hiện thực khách quan. Còn nhìn nhận theo nghĩa hẹp, thuật ngữ này chỉ mối tương quan phù hợp như thật giữa phản ánh hiện thực của văn học với hiện thực đời sống được miêu tả; ở trường hợp này tính hiện thực sẽ đối lập với khái niệm tính ước lệ. (“Từ điển thuật ngữ văn học”  – Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi).

• Tại sao văn học lại có tính hiện thực?

Với tư cách là một hình thái ý thức xã hội đặc thù, nội dung phản ánh của nghệ thuật nói chung và văn học nói riêng chính là hiện thực cuộc sống.  Điều này có nguồn gốc sâu xa từ quan điểm duy vật biện chứng của chủ nghĩa Marx – Lenin. Theo đó thì, vật chất là cái có trước, ý thức là cái có sau, vật chất quyết định ý thức. Văn học không tách rời tư tưởng, nhưng chính tư tưởng cũng bắt nguồn từ hiện thực, bởi ý thức của con người chính là sự phản ánh đời sống xã hội. Vì lẽ đó, xét đến cùng, bất kì nền văn học nào cũng được hình thành trên một cơ sở hiện thực nhất định. Trong “Truyện Kiều” của Nguyễn Du, dù cho thế giới quan của tác giả có bị chi phối bởi thuyết tài – mệnh thì nội dung của tác phẩm vẫn miêu tả số phận con người và cuộc sống xã hội mà nhà văn đang sống. Điều đó đã được tác giả thể hiện ngay từ đầu thiên truyện:

Trăm năm trong cõi người ta
Chữ tài, chữ mệnh khéo là ghét nhau 

Trải qua một cuộc bể dâu
Những điều trông thấy mà đau đớn lòng.

Không chỉ những tác phẩm văn học trực tiếp mô tả cuộc sống như “Hoàng Lê nhất thống chí” của Ngô Gia Văn Phái, “Bước đường cùng” của Nguyễn Công Hoan, “Chí Phèo” của Nam Cao, “Bỉ vỏ” của Nguyên Hồng mà các tác phẩm của các nhà văn, nhà thơ lãng mạn tưởng chừng như chỉ miêu tả cái mộng hoặc là miêu tả cảnh bồng lai của một thế giới khác, thì xét cho cùng, các tác phẩm ấy cũng phản ánh một kiểu tiếp nhận hiện thực xuất phát từ nhận thức và ước muốn của chính các tác giả khi họ muốn có một xã hội thơ mộng, đẹp đẽ hơn hiện tại. Những truyền thuyết như “Lạc Long Quân và Âu Cơ”, “Sơn Tinh Thuỷ Tinh” là những sáng tác dân gian lâu đời nhất nhưng đã thể hiện rất rõ những khát vọng lí giải tự nhiên theo nhận thức của người xưa cùng những cung bậc yêu đương, hờn ghen của chính họ. Từ những thực tiễn sáng tác của văn học, có thể đi đến kết luận: Phản ánh hiện thực là thuộc tính tất yếu của văn học.

• Tính hiện thực trong tác phẩm có đặc điểm như thế nào?

Hiện thực trong văn học gồm hiện thực hữu hình và hiện thực vô hình

Hiện thực trong tác phẩm văn học không chỉ là những gì có thể quan sát, nhận biết bằng các giác quan mà còn bao hàm những phương diện vô hình, ẩn sâu trong đời sống tinh thần và bản chất tồn tại của con người. Bằng khả năng khám phá và sáng tạo nghệ thuật, nhà văn vừa tái hiện thế giới khách quan, vừa đi sâu khám phá những chiều kích tinh thần, tình cảm và tư tưởng của con người. Do vậy, nhìn tổng quan, hiện thực trong văn học có thể chia thành 2 phương diện: hiện thực hữu hình và hiện thực vô hình

Trước hết, hiện thực hữu hình là những sự vật, hiện tượng, sự kiện, không gian, thời gian và các mối quan hệ có thể quan sát, nhận biết trong đời sống. Phương diện này được thể hiện qua bức tranh thiên nhiên, cảnh quan xã hội, hoàn cảnh sống, hoạt động lao động, sinh hoạt, hành vi và những biến cố diễn ra trong cuộc đời con người. Thông qua việc tái hiện hiện thực hữu hình, nhà văn dựng lên một thế giới nghệ thuật cụ thể, sinh động, giúp người đọc hình dung về diện mạo của đời sống và hoàn cảnh tồn tại của con người.

Trái ngược với hiện thực hữu hình, hiện thực vô hình là những phương diện không thể trực tiếp nhìn thấy bằng mắt thường nhưng tồn tại sâu sắc trong đời sống con người và xã hội, bao gồm tư tưởng, tình cảm, cảm xúc, tâm trạng, khát vọng, niềm tin, nỗi đau, những xung đột nội tâm, các mối quan hệ tinh thần và những vấn đề mang tính bản chất về cuộc đời, con người. Đó còn là những quy luật, nghịch lí, mâu thuẫn và những vấn đề nhân sinh ẩn sau các sự kiện, hiện tượng bề mặt của đời sống. Thông qua việc khám phá hiện thực vô hình, nhà văn không chỉ phản ánh những gì đang diễn ra mà còn lí giải nguyên nhân, khám phá chiều sâu tâm hồn, nhận diện bản chất của con người và gợi mở những suy ngẫm về ý nghĩa tồn tại của con người trong thế giới.

Hai phương diện này không tồn tại tách biệt mà thường đan xen, bổ sung cho nhau trong tác phẩm văn học. Hiện thực hữu hình là cơ sở để nhà văn khám phá, biểu hiện hiện thực vô hình; ngược lại, hiện thực vô hình đem đến chiều sâu tư tưởng và ý nghĩa nhân sinh cho những gì được tái hiện. Một chi tiết, sự kiện hay hành động cụ thể trong tác phẩm có thể đồng thời phản ánh hoàn cảnh sống bên ngoài và bộc lộ những trạng thái tâm lí, xung đột xã hội hoặc vấn đề nhân sinh sâu xa. Vì vậy, giá trị của tác phẩm văn học không chỉ nằm ở khả năng tái hiện chân thực diện mạo đời sống mà còn ở khả năng phát hiện, khám phá và cắt nghĩa những phương diện khuất lấp, phức tạp của hiện thực và con người.

Trong truyện ngắn “Chiếc thuyền ngoài xa” của Nguyễn Minh Châu, hình ảnh chiếc thuyền hiện lên trong làn sương sớm tạo nên một cảnh đẹp hài hòa, thơ mộng là phương diện hiện thực hữu hình. Tuy nhiên, đằng sau vẻ đẹp ấy là cuộc sống nghèo khổ, tình trạng bạo lực gia đình và những nghịch lí trong số phận con người. Đó là phương diện hiện thực vô hình mà tác phẩm khám phá, qua đó đặt ra vấn đề về mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc đời, giữa vẻ đẹp bên ngoài và bản chất phức tạp của hiện thực.

Hiện thực trong văn học là hiện thực thứ hai

Tác phẩm văn học chính là cuộc sống được thể hiện qua lăng kính chủ quan của nhà văn theo quy luật của sự sáng tạo. 

Hiện thực thứ hai là hiện thực đời sống được tái tạo thông qua lăng kính chủ quan của nhà văn. Hiện thực ấy vừa bắt nguồn từ cuộc sống khách quan, vừa mang đậm dấu ấn cá nhân của người sáng tạo, thể hiện cách nhìn nhận, lí giải thế giới, quan niệm về con người và cuộc đời, cũng như nhân cách, tư tưởng, tình cảm và tấm lòng của nhà văn. Vì thế, hiện thực trong tác phẩm văn học không phải là sự sao chép nguyên xi đời sống mà là kết quả của một quá trình lựa chọn, cảm nhận, khái quát và sáng tạo nghệ thuật.

Hiện thực thứ hai được hiện thực hóa trong tác phẩm thông qua chất liệu ngôn từ. Có thể xem quá trình sáng tạo này là một quá trình mã hóa nghệ thuật, trong đó những cảm nhận và hình dung của nhà văn về cuộc sống được chuyển hóa thành các hình tượng nghệ thuật thông qua ngôn ngữ. Khi tác phẩm hoàn thành và đến với công chúng, nó trở thành một khách thể tinh thần đặc thù. Tác phẩm được gọi là khách thể bởi khi đã ra đời, nó có sự tồn tại tương đối độc lập với ý thức và ý muốn của người sáng tạo, vận động theo những quy luật nội tại của cấu trúc nghệ thuật, đồng thời mở ra những khả năng tiếp nhận và diễn giải khác nhau đối với người đọc. Tác phẩm là khách thể tinh thần bởi sự tồn tại của nó không chỉ nằm ở hình thức vật chất của văn bản mà còn ở thế giới hình tượng, tư tưởng và ý nghĩa được kiến tạo thông qua ngôn từ, thuộc về đời sống tinh thần của con người và xã hội.

Hiện thực thứ hai mà nhà văn gửi gắm vào tác phẩm, đến với mỗi người đọc sẽ trở thành một hiện thực khác trong thế giới tinh thần của độc giả.

Chính vì quá trình sáng tạo ra tác phẩm là quá trình “kí mã” tư tưởng của nhà văn, nên có thể xem quá trình tiếp nhận là quá trình giải mã. Quá trình giải mã này, thông qua đặc điểm cá nhân của từng chủ thể tiếp nhận, sẽ tạo ra nhiều hiện thực khác nhau. Hiện thực thứ hai mà nhà văn gửi gắm vào tác phẩm, đến với mỗi độc giả sẽ trở thành một hiện thực khác trong thế giới tinh thần của họ. Một cô Kiều của Nguyễn Du khi đến với mỗi độc giả sẽ có dung mạo, dáng vẻ bên ngoài rất khác nhau. Tuy nhiên, quá trình này vừa mang tính chủ quan, vừa mang tính khách quan. Tính chủ quan của nó, như đã nói ở trên, quá trình tiếp nhận phụ thuộc rất nhiều vào tầm tiếp nhận, vào khiếu thẩm mỹ, vào nhân sinh quan thế giới quan của từng độc giả. Nhưng mặt khác, tác phẩm văn học, với tư cách là một khách thể tinh thần đặc thù, cũng có những quy luật nội tại của nó, có đời sống riêng của nó. Sự cảm thụ tác phẩm văn học cũng không được phép lệch ra khỏi những quy luật nội tại của tác phẩm, không được sai lệch hoàn toàn với đời sống riêng của tác phẩm. Nếu quá sai lệch, thì đó la sự suy diễn, xuyên tạc, không phải là sự tiếp nhận. Ví dụ một hình ảnh cô Kiều của Nguyễn Du với mỗi độc giả sẽ có dung nhan diện mạo khác nhau, nhưng tuyệt nhiên cô nào cũng phải thập toàn thập mỹ, cả tài, sắc, đức đều phải trọn vẹn, vì đó là những đặc tính cơ bản của của hình tượng, đã được dựng nên trong tác phẩm. Cái chủ quan của mỗi người nằm ở mức độ của cái thập toàn, thập mỹ ấy như thế nào, mỗi người, trong sự tiếp nhận đầy tính chủ quan của mình, sẽ tự vẽ ra những chân dung cô Kiều rất khác nhau trên cơ sở cái khách quan ấy.

Chúng ta thấy rằng, từ hiện thực cuộc sống đến hiện thực trong tác phẩm, và cả hiện thực trong sự tiếp nhận của bạn đọc, có những khoảng cách nhất định. Chính từ đặc điểm này mà tính chân thực ra đời: Có thể nói tác phẩm nào mà ở đó, hiện thực đời sống, hiện thực mang đậm cái nhìn chủ quan của nhà văn, và hiện thực tái tạo trong trí óc độc giả trong quá trình tiếp nhận càng gần nhau, khoảng cách giữa chúng càng thu hẹp, thì tính chân thực ở tác phẩm đó càng đậm nét, càng sâu sắc. Cũng có thể thấy rằng, chỉ những tác phẩm chạm được đến bề sâu của hiện thực, nắm bắt được những vấn đề bản chất nhất, cơ bản nhất của hiện thực cuộc sống, nêu lên được những vấn đề cấp thiết, nhức nhối của đời sống xã hội cũng như khám phá được những sự thật trong tâm hồn con người, trong số phận con người, thì mới có thể đạt được tầm cao của tính chân thực.

• Tính hiện thực trong tác phẩm gắn liền với tính chân thật

Nếu như tính hiện thực là thuộc tính của văn học thì tính chân thật chính là phẩm chất của sự phản ánh hiện thực ấy. Vì vậy, không phải bất cứ “nét bút” hiện thực nào đưa vào tác phẩm cũng làm nên phẩm chất chân thật của văn học. Vấn đề nằm ở chất lượng nhận thức và phản ánh hiện thực của nhà văn. Trong truyện ngắn “Chí Phèo”, Nam Cao đã phản ánh hiện thực cuộc sống của người nông dân Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám, đặc biệt là tình trạng bị áp bức, tha hóa và tước đoạt quyền làm người. Nếu chỉ kể lại rằng Chí Phèo thường xuyên say rượu, chửi bới, rạch mặt ăn vạ thì nhà văn mới phản ánh được những biểu hiện bên ngoài của hiện thực cuộc sống. 

Nhưng Nam Cao đi sâu hơn:

Chí từng là một anh canh điền hiền lành.

Bá Kiến và nhà tù thực dân góp phần đẩy Chí vào con đường tha hóa.

Chí khao khát được trở lại làm người lương thiện nhưng bị xã hội cự tuyệt.

Như vậy, nhà văn không chỉ phản ánh hiện tượng Chí Phèo là một kẻ lưu manh – một hiện tương có thật trong xã hội lúc bấy giờ mà còn nhận thức, khám phá nguyên nhân xã hội tạo ra hiện tượng ấy; từ đó, nhà văn gợi lên trong lòng người đọc những băn khoăn về một kiếp người, những khắc khoải về một con đường để giải thoát người nông dân khỏi kiếp “tha hoá”. Như vậy. tính chân thật không nằm ở số lượng sự kiện hiện thực được đưa vào tác phẩm mà nằm ở khả năng nhận thức và phản ánh đúng bản chất hiện thực. Một tác phẩm có thể chứa rất nhiều chi tiết có thật nhưng vẫn thiếu tính chân thật nếu chỉ ghi chép bề mặt hoặc phản ánh phiến diện đời sống. 

Để có thể nhìn nhận, đánh giá những vấn đề hiện thực một cách chân thực – khách quan, nhà văn cần thừa nhận hiện thực khách quan và phản ánh hiện thực trong tính quy luật của nó. Do vậy, nếu thế giới quan của người nghệ sĩ có những lệch lạc sẽ dẫn đến sai lầm trong cách nhìn nhận, đánh giá hiện thực. Cách nhìn nhận về người nông dân trước Cách mạng Tháng Tám là một ví dụ điển hình cho cách nhìn nhận ấy. Trong “Gia đình”, Khái Hưng đã miêu tả mối quan hệ địa chủ – nông dân như một thứ quan hệ hài hòa, hữu nghị, địa chủ mở mang đồn điền, cải thiện đời sống nông dân, tá điền nhớ ơn, quý trọng địa chủ. Xét theo bối cảnh lịch sử, đó là cách nhìn, là sự mô tả lệch lạc và không thấy được mối quan hệ đối kháng của địa chủ với nông dân, không hiểu được cuộc sống nghèo đói của người nông dân và những nguyên nhân gây ra tình trạng đó. Ngược lại, sáng tác của các nhà văn hiện thực phê phán như “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố, “Bước đường cùng” của Nguyễn Công Hoan, “Giông tố” của Vũ Trọng Phụng đã mô tả các thủ đoạn bóc lột tàn nhẫn của bọn địa chủ dẫn đến cuộc sống cực khổ của nông dân, hoặc là đẩy họ vào cuộc sống tha phương cầu thực, hoặc là phải bán rẻ cả sinh mạng của mình.

Nhà văn Thạch Lam từng nói: “Văn chương là một thứ vũ khí vừa thanh cao vừa đắc lực mà chúng ta có để vừa tố cáo vừa thay đổi một thế giới xấu xa, giả dối, vừa làm tâm hồn người đọc trong sạch hơn, phong phú hơn”. Đúng như vậy, theo quy luật của quá trình sáng tạo, tác phẩm văn học phải hướng về cuộc đời, phải giúp làm cuộc đời tốt đẹp hơn. Đó chính là sứ mạng cao cả của văn học. Muốn vây, trước hết, văn học phải giúp con người thấu rõ hiện thực; hiểu rõ tường tận cái xấu cái ác; để từ đó có thể đổi thay và chạm đến những khát vọng cao đẹp, những giá trị chân – thiện – mĩ của cuộc sống. Đó chính là sứ mệnh cao cả của văn học.